سلوک رجبیه

حقیقت زمان و مکان

در منظومهٔ فکری و فلسفی عالم، زمان تنها یک کمیت گذرا و یک ظرف توخالی نیست که حوادث در آن رژه بروند؛ بلکه زمان دارای «جان» و «ملکوت» است. همان‌طور که در مکان‌ها تفاوت وجود دارد و کعبه با یک زمین بایر یکسان نیست، قطعات زمان نیز از نظر چگالی وجودی و قرب به مبدأ هستی متفاوت‌اند. ماه رجب در لسان اهل معرفت و حکیمان الهی، فصل «تجدید حیات معنوی» و آغاز یک سال نوی باطنی است. علامه طباطبایی و شاگردان مکتب نجف بر این باور بودند که سالک الی‌الله، سال عبادی‌اش از ماه رجب آغاز می‌شود، نه از محرم یا فروردین. چراکه رجب، دروازهٔ ورود به ضیافت‌الله است. تا زمانی که انسان در رجب، خانهٔ وجودش را نتکاند و از زنگارها پاک نکند، در شعبان نمی‌تواند لباس تقوا بپوشد و در رمضان به دیدار یار نائل شود. این ماه، ریسمانی است که از آسمانِ مشیت آویخته شده تا موجودات زمینی را به عالم بالا بکشد. حرمت این ماه، یک قرارداد اعتباری نیست، بلکه ریشه‌ای تکوینی در نظام آفرینش دارد که خداوند امنیت و طهارت را در ذات این روزها تعبیه کرده است.

«إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ.»

(همانا شمار ماه‌ها نزد خدا، در کتاب خدا دوازده ماه است؛ از روزی که آسمان‌ها و زمین را آفرید. از این [دوازده ماه]، چهار ماه، حرام است. این است آیین استوار؛ پس در این چهار ماه بر خویشتن ستم مکنید.)
(سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۶)

منزلگاه تخلیه و پاک‌سازی

در سیر مراتب کمال انسانی، سه مرحلهٔ کلی «تخلیه»، «تحلیه» و «تجلیه» وجود دارد. رجب، ماه «تخلیه» است؛ یعنی خالی کردنِ ظرفِ جان از هرچه غیر خداست. فیلسوفان الهی می‌گویند تا «عدم» حاصل نشود، «وجود» افاضه نمی‌گردد. تا لیوان پر از آب‌نمک است، نمی‌توان در آن شربت گوارا ریخت. غسل کردن در ابتدای این ماه، نمادی از این شست‌وشوی باطنی است. دستور داده‌اند که در روز اول، وسط و آخر ماه غسل کنید؛ این آب ریختن بر بدن، در واقع بیدار کردنِ سلول‌های بدن برای یک تغییر بزرگ است. نیت غسل باید شستنِ «منیت» و «انانیت» باشد. بزرگان عرفان می‌فرمودند وقتی آب را بر سر می‌ریزید، نیت کنید که افکار پلید و خیالات باطل را می‌شویید تا ذهن آمادهٔ دریافت نور شود. این پاک‌سازی مقدمهٔ ضروری برای ورود به ماه شعبان است که ماه آراستن به فضایل است.

اتصال به نهر ملکوتی

در روایات شریف، رجب به عنوان نهری در بهشت توصیف شده است. این توصیف، یک تشبیه ادبی نیست؛ بلکه بیانگر یک «حقیقت مثالی» است. در عالم ملکوت، حقیقتِ ماه رجب به صورت نهری جاری، سفیدتر از شیر و شیرین‌تر از عسل دیده می‌شود. وقتی انسان در این دنیا وارد ماه رجب می‌شود و آداب آن را به جا می‌آورد، روحش در آن نهر ملکوتی غوطه‌ور شده است. عارف کامل، میرزا جواد آقا ملکی تبریزی در «المراقبات» تأکید می‌کند که سالک باید خود را در این ماه، شناور در دریای رحمت ببیند. روزه گرفتن در این ماه، نوشیدن از این نهر است که عطشِ کاذب به دنیا را فرو می‌نشاند و ذائقهٔ انسان را تغییر می‌دهد تا حلاوتِ ذکر خدا را بچشد. کسی که ذائقه‌اش با گناه تلخ شده، شیرینی عبادت را نمی‌فهمد؛ رجب، درمان این ذائقه است.

«رَجَبٌ نَهَرٌ فِي الْجَنَّةِ أَشَدُّ بَيَاضاً مِنَ اللَّبَنِ وَ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ مَنْ صَامَ يَوْماً مِنْ رَجَبٍ سَقَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِكَ النَّهَرِ.»

(امام کاظم (ع) فرمودند: رجب نام نهری است در بهشت که از شیر سفیدتر و از عسل شیرین‌تر است؛ هر کس یک روز از ماه رجب را روزه بدارد، خداوند عزوجل از آن نهر به او می‌نوشاند.)
(من لا یحضره الفقیه، جلد ۲، صفحه ۹۲)

دستورالعمل نماز توبهٔ یکشنبه

یکی از کلیدی‌ترین و اثرگذارترین دستورالعمل‌های ماه رجب برای پاک‌سازی عمیق روح، نمازی است که در روز یکشنبهٔ این ماه سفارش شده است. سید بن طاووس در «اقبال» از رسول خدا (ص) نقل می‌کند که فرمودند: «هر کس این نماز را بخواند، توبه‌اش مقبول و گناهانش بخشیده می‌شود و خصماء او در روز قیامت از او راضی می‌شوند.» فلسفهٔ این نماز، قطع کردن ریشه‌های تاریکی در نفس است. کیفیت آن بدین صورت است: در روز یکشنبه، ابتدا غسل می‌کنید (به نیت توبه و نماز). سپس چهار رکعت نماز می‌خوانید (دو نماز دو رکعتی). در هر رکعت، یک بار سورهٔ «حمد»، سه بار سورهٔ «توحید» (قل هو الله احد)، یک بار سورهٔ «فلق» و یک بار سورهٔ «ناس» را می‌خوانید. پس از تمام شدن چهار رکعت، هفتاد بار استغفار می‌کنید («أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَسْأَلُهُ التَّوْبَةَ» یا مطلق استغفار) و سپس می‌گویید: «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ». در پایان می‌گویید: «يَا عَزِيزُ يَا غَفَّارُ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَ ذُنُوبَ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فَإِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ». این دستورالعمل، یک جراحی معنوی است که بار سنگین گناهان را از دوش سالک برمی‌دارد.

فلسفهٔ لیلة الرغائب

اولین شب جمعهٔ ماه رجب، در افق عرفانی به «لیلة الرغائب» مشهور است. رغائب جمع «رغیبه» به معنای امری است که مورد میل و رغبت فراوان است و همچنین به معنای عطای کثیر الهی است. عوام این شب را «شب آرزوها» می‌نامند، اما در نگاه خواص و حکما، این شب، «شبِ دل‌باختگی و رغبت به سوی حق» است؛ نه شب لیست کردنِ آرزوهای دنیوی. در این شب، ملائکه بر زمین نازل می‌شوند تا رغبت‌های انسان را جهت‌دهی کنند. دستورالعمل آن چنین است: روز پنجشنبه را روزه می‌گیرید. شب که شد، بین نماز مغرب و عشاء، دوازده رکعت نماز (شش نماز دو رکعتی) می‌خوانید. در هر رکعت پس از حمد، سه مرتبه سورهٔ «قدر» و دوازده مرتبه سورهٔ «توحید» خوانده می‌شود. پس از نماز، هفتاد بار می‌گویید: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَ عَلَى آلِهِ». سپس به سجده می‌روید و هفتاد بار می‌گویید: «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلَائِكَةِ وَ الرُّوحِ». سر برمی‌دارید و هفتاد بار می‌گویید: «رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ تَجَاوَزْ عَمَّا تَعْلَمُ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيُّ الْأَعْظَمُ». دوباره به سجده رفته و هفتاد بار «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ...» را تکرار می‌کنید. عارفان می‌گویند این ذکر «سبوح قدوس»، تسبیح و تنزیه خداوند از هر نقصی است و وقتی بنده خدا را پاک دانست، خودش نیز پاک می‌شود.

بحران‌زدایی با ذکر تهلیل

یکی از اذکار بسیار مهم در این ماه که بزرگان بر آن مداومت داشتند، گفتن ذکر «لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» است. روایت شده است هر کس در ماه رجب هزار مرتبه این ذکر را بگوید، خداوند برای او صدهزار حسنه می‌نویسد و صد شهر در بهشت بنا می‌کند. اما فراتر از پاداش، فلسفهٔ این ذکر «نفی و اثبات» است. «لا اله» یعنی شکستن بت‌های درون؛ بتِ پول، مقام، شهرت و نفس اماره. «الا الله» یعنی یگانه دیدنِ مؤثر در وجود. تا زمانی که انسان اسباب ظاهری (رئیس، پزشک، پول) را خدایگان کوچک ببیند، به توحید نمی‌رسد. هزار بار تکرار این ذکر در طول ماه، پتکی است که هزار ضربه بر پیکرهٔ شرکِ خفی می‌زند تا حقیقت توحید در قلب مستقر شود.

دستورالعمل سورهٔ توحید

از دیگر توصیه‌های مؤکد در سلوک رجبیه، انس با سورهٔ مبارکه «توحید» است. سید بن طاووس نقل کرده است که هر کس در ماه رجب ده هزار مرتبه سورهٔ «قل هو الله احد» را بخواند، در حالی وارد عرصه قیامت می‌شود که از گناه پاک شده مانند روزی که از مادر متولد شده است. اگر کسی توانایی ندارد، هزار مرتبه بخواند. فلسفهٔ این کثرتِ قرائت، «صبغة الله» گرفتن است؛ یعنی رنگ خدا گرفتن. سورهٔ توحید، شناسنامهٔ خداوند است و تکرار آن، ذهن را از کثرت‌گرایی به وحدت‌گرایی می‌برد. وقتی زبان و دل مدام تکرار کنند که او «احد» و «صمد» است، انسان احساس بی‌نیازی از غیر خدا پیدا می‌کند و به غنای ذاتی می‌رسد. این عمل برای تقویت تمرکز و حضور قلب نیز بسیار مجرب است.

ایام‌البیض و عمل ام‌داوود

اوجِ ریاضتِ شرعی و خلوت با محبوب در ماه رجب، در روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم (ایام‌البیض) تجلی می‌کند. دستور اکید برای سالکان، «اعتکاف» در این سه روز است. اعتکاف یعنی بریدن از خلق و پیوستن به حق؛ تمرینِ مرگ اختیاری و خروج از هیاهوی دنیا. روزه گرفتن در این سه روز، ثواب بی‌پایانی دارد. اما مهم‌ترین عمل در روز نیمهٔ رجب (روز پانزدهم)، «عمل ام‌داوود» است. این عمل که ترکیبی از سوره‌های خاص قرآن و دعایی مفصل است، برای برآوردن حاجاتِ سخت و باز شدنِ گره‌های کورِ زندگی و همچنین کشفِ حجبِ ظلمانی، اثری شگفت‌انگیز دارد. علامه حسن‌زاده آملی می‌فرمودند که در عمل ام‌داوود، انسان با تمام ذرات عالم هم‌نوا می‌شود و خدا را با اسمائی می‌خواند که رحمتش را به جوش می‌آورد.

استغفار و اذکار روزانه

در تمام روزهای ماه رجب، جریانِ استغفار نباید قطع شود. دستورالعملِ صبح و شام این است: هفتاد مرتبه صبح و هفتاد مرتبه عصر بگویید: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَسْأَلُهُ التَّوْبَةَ» و بعد از پایان هفتاد بار، دست‌ها را بلند کرده و بگویید: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی وَ تُبْ عَلَیَّ». عدد هفتاد رمزِ کثرت و اصرار است. همچنین دعای معروف «یَا مَنْ أَرْجُوهُ لِکُلِّ خَیْرٍ...» که بعد از هر نماز واجب خوانده می‌شود، باید با توجه به معنای آن باشد. وقتی در پایان دعا محاسن (یا چانه) را می‌گیریم و انگشت تکان می‌دهیم و می‌گوییم «حَرِّمْ شَیْبَتِی عَلَى النَّارِ»، در واقع اوج تذلل و بیچارگی خود را به درگاه بی‌نیاز عرضه می‌کنیم. این حالتِ شکستگی، کلیدِ گنجینهٔ رحمت است.

خلاصهٔ راه

تمام این دستورالعمل‌ها، از غسل و نماز توبه تا روزه‌ها و اذکار، ابزاری برای «بیداری» هستند. ماه رجب، ماهِ کاشتن است تا در شعبان آبیاری کنیم و در رمضان درو کنیم. اگر کسی در رجب بذرِ پاکی را نکارد، در شب قدر چیزی برای برداشت نخواهد داشت. اساسِ سلوک در این ماه، مراقبه است؛ یعنی پاسبانی از دل که غیر خدا در آن وارد نشود.

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا.»

(ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را یاد کنید، یادی بسیار؛ و صبح و شام او را به پاکی بستایید.)
(سورهٔ احزاب، آیات ۴۱ و ۴۲)